همانگونه که همه ما شنیده ایم همیشه گفته شده "پیشگیری بهتر از درمان است". اگرچه اهمیت پیشگیری در تمام رشته ­های بالینی پزشکی بر همگان روشن می ­باشد، اما در رشته مسمومیت (Poisoning) از اهمیت و جایگاه ویژه­ای برخوردار است؛ خصوصا که اقدامات پیشگیرانه، ساده و بی­ هزینه هستند.  

با وجود این که در کشور ما آمار دقیقی از موارد مسمومیت و آثار، عوارض و تلفات ناشی از آن در دسترس نیست، اما در ایالات متحده آمریکا سالانه بیش از 12000 مورد مرگ و میر ناشی از مسمومیت گزارش می­شود. صرف نظر از این که علت این موارد مرگ و میر چه باشد، می­توان از بسیاری از آن­ها جلوگیری کرد.

بدیهی است جلوگیری از مسمومیت، نیازمند کسب اطلاعات کافی در مورد خواص مخاطره ­آمیز مواد می­باشد. به علاوه، درمان سریع و موثر مسمومیت­ توسط افراد عادی با صلاحدید مراکز کنترل مسمومیت (PCCs)  و پرسنل بهداشت و درمان، از پیامدهای مهلک آن می­کاهد.

مسمومیت ممکن است به 4 طریق رخ دهد: 1. هدفدار (Purposeful)

2. اتفاقی (Accidental)

3. شغلی (Occupational)

4. محیطی (Environmental).

پژوهش بر روی بیش از 2 میلیون تماس با داروها (Drugs) و مواد شیمیایی (Chemicals) در ایالات متحده آمریکا نشان داده که بیش از 90 درصد موارد مسمومیت در خانه اتفاق می­افتند و 40 درصد آن­ها در کودکان رخ می­دهند. اغلب این موارد، ناشی از تماس با مواد پاک کننده، داروهای ضد درد (Analgesics)، مواد آرایشی (Cosmetics)، محصولات مراقبت فردی، گیاهان و داروهای سرماخوردگی می­باشند.

اغلب موارد مرگ و میر ناشی از مسمومیت، در نوجوانان و بالغین رخ می­دهند و ناشی از مسمومیت با داروهای ضد درد، آرام­بخش (Sedatives)، ضد افسردگی، ضد سایکوز، ضد تشنج، قلبی، تئوفیلین، آمفتامین ­ها، کوکائین، هیدروکربن ­ها، فرآورده­ های پاک کننده، حشره ­کش ­ها (Pesticides) و جونده ­کش ­ها (Rodenticides) از جمله سم مرگ موش می ­باشند.

مرگ و میر ناشی از مسمومیت در کودکان، کمتر از 4 درصد موارد را در بر گرفته و شامل مسمومیت با استامینوفن، آسپرین، قرص ­های آهن و محصولات پاک ­کننده می­باشند.

* فهرست سموم خانگی

سموم خانگی بر حسب محل نگهداری (خانه، انبار، حیاط و پارکینگ)، به سه دسته تقسیم می­شوند:

- سمومی که در خانه نگهداری می­شوند، شامل:

 1. حشره ­کش ­ها (Pesticides)؛

 2. آتش افروزها (Inflammables) نفت، بنزین، متانول، متالدهید، دی­اکسیدکربن؛

 3. دماسنج­ های جیوه ­ای؛

 4. مواد پاک ­کننده ← زاج سیاه (هیدروکسید سدیم)، آمونیاک، سفیدکننده (هیپوکلریت سدیم)، اسید اگزالیک، لوله بازکن (زاج سیاه و یا سدیم اسید سولفات)، شامپو فرش و مایع لباس­شویی؛

5. داروها ← تمام داروها!؛

6. داروهای اعتیادآور (Drugs of abuse) ← آمفتامین ­ها، الکل­، باربیتورات­ ها، بنزودیازپین ­ها، کوکائین، هرویین، متادون، ماری­جوانا (کانابیس ساتیوا)، اکستازی (یا MDMA) و مواد استنشاقی متعدد.

7. مواد ضد عفونی کننده (Antiseptics) ← اسید بوریک، کلرید جیوه، ید، دترجنت­ های کاتیونیک.

8. نرم ­کننده ­ها (Liniments) ← الکل ­ها، روغن  ­ها، DMSO، کاپسیکوم.

9. مواد آرایشی (Cosmetics) ← الکل، لایه بردارها، مواد برنزه کننده، رنگ مو، سایر فرآورده ­های مراقبت از مو

11. سرب (Lead) ← در گذشته، از لحیم حاوی سرب در لوله کشی استفاده می­شده اما امروزه در آمریکا، دیگر سرب در رنگ­های خانگی یا در بنزین به کار نمی­ رود. در حال حاضر، سرب در لوله­ های فاضلاب قدیمی، وزنه ­های ماهیگیری، ساچمه و وزنه های ورزشی وجود دارد.

- سمومی که در انبار نگهداری می­شوند، شامل:

1. رنگ­ (Paint) ← تینر، سرب و آرسنیک

2. پاک­ کننده رنگ (Paint remover) ← اسیدها و قلیاها

3. سفیدکننده چوب ← اسید اگزالیک

4. آفت­ کش ها (Pesticides)

-سمومی که در حیاط و پارکینگ نگهداری می­شوند، شامل:

1. حشره­ کش­ ها (Insecticides)، آفت­کش­ها (Pesticides) و علف­ کش ­ها (Herbicides): سمی­ ترین سموم خانگی را تشکیل می­دهند.

2. محصولات حیوان خانگی

3. گیاهان باغ ← گل انگشتانه (دیژیتالیس)، خرزهره.

* چگونه از بروز مسمومیت با سموم خانگی پیشگیری کنیم؟

• تمامی ظروف محتوی سموم خانگی باید محکم و کاملاً دربسته باشند.
• تمامی سموم را دور از دسترس کودکان نگه داشته و از قراردادن آن­ها در آشپزخانه یا حمام پرهیز کنید.
• از نگهداری محلول­ های خطرناک در لیوان­ های مخصوص نوشیدنی یا بطری ­های نوشابه خودداری نموده و آن­ها را در ظروف مخصوص خود ریخته و نگه دارید. چرا که در غیر این صورت، ممکن است کودکان آن­ها را سر بکشند.
• حشره­ کش ­ها، جونده ­کش­ ها، زاج سیاه، نفت سفید و سایر مواد شیمیایی خانگی باید در کابینت­ های قفل شده، محفظه و یا چمدان قفل­دار نگهداری شوند.
• هرگونه وسیله آتش ­افروز مثل کبریت و فندک باید دور از دسترس کودکان و در جای مناسب (ترجیحاً کابینت قفل شده) نگهداری شوند.
• از استنشاق اسپری ­ها، گاز، دود و بخارات در زمان رنگ­ کاری یا مصرف حشره ­کش ­ها پرهیز نموده و به این منظور، از یک رسپیراتور با فیلتر ارگانیک که به خوبی صورت را می­پوشاند استفاده کنید. لازم به ذکر است که ماسک­ های ساده در مقابل مواد و بخارات سمی مثل آفت­ کش ­ها و تینرهای رنگ، حفاظتی ایجاد نمی­کنند.
• قبل از مصرف یا تجویز داروها، برچسب (Label) داروها را به خوبی چک کنید.
• قرص ­ها یا کپسول ­های مختلف را با هم در یک محفظه قرار ندهید و یا ظرف آن­ها را جا به جا نکنید تا در مصرف آن­ها دچار اشتباه نشوید. داروها را از پوشش خودشان (قوطی یا بلیستر) بیرون نیاورده و در پاکت یا کیف نگهداری نکنید.
• توجه داشته باشید که مصرف ترکیبی از داروهای مختلف یا مصرف داروها با الکل، سمیت را بالا می­برد.

• ضروری است شماره تلفن­های مرکز کنترل مسمومیت یا اورژانس نزدیک به محل زندگی خود را در جای مناسب یادداشت نموده و در دسترس همه اعضای خانواده قرار دهید.

دکتر فاطمه جهان پاک

کارشناس واحد اطلاع رسانی داروها و سموم (DPIC) معاونت غذا و دارو